Elk jaar rond deze tijd trekt half Nederland de tuin in met een hark en een vuilniszak. Bladeren weg, laatste bloeiers eruit, schuur weer dicht. Netjes, afgerond, klaar voor de winter. Alleen zeggen ecologen en de Zoogdiervereniging al jaren dat die drang om alles kaal te maken precies het tegenovergestelde doet van wat je eigenlijk wilt. Een tuin die te netjes de winter in gaat, is voor een egel, een vlinderpop of een lieveheersbeestje geen rustplek, maar een kale vlakte zonder beschutting.
Waarom een egel niets heeft aan jouw opgeruimde border
Een egel bouwt in de late herfst een winternest van bladeren, takjes en mos, meestal onder een heg of een dichte struik. Tijdens de winterslaap zakt zijn lichaamstemperatuur van 38 graden naar een paar graden, en hij verliest ondertussen tot 30 procent van zijn gewicht. Zonder een dik pak blad om zich in te verstoppen, redt hij de vorstperiodes gewoonweg niet. Ruim je in oktober al het blad op, dan verdwijnt precies het materiaal waarmee hij dat nest bouwt. De egelpopulatie in Nederland krimpt al dertig jaar, en een opgeruimde tuin draagt daar gewoon aan bij. Meer over zijn winterslaap lees je op Wikipedia, en over de egel zelf staat daar ook een goed overzicht.
Wil je egels in je tuin houden, en daarmee ook wat minder slakken in je border, dan help je al met één simpel ding: laat een hoekje met rust. Datzelfde hoekje trekt in het voorjaar ook weer vlinders en bijen aan, want veel insecten overwinteren in exact dezelfde holle stengels en bladhopen.
Blad laten liggen is geen luiheid, het is bodemverzorging
Dode bladeren worden vaak gezien als rommel, maar ze zijn eigenlijk gratis mulch. Onder een laag blad blijft de bodem warmer, houdt hij vocht beter vast en breekt het organisch materiaal langzaam af tot voedingsstoffen voor het voorjaar. Juist eiken- en beukenblad maakt de grond iets zuurder, dus leg dat specifiek bij planten die daar baat bij hebben, zoals rododendrons, en schraap het weg bij de border met bijvoorbeeld rozen.
Het gazon is de uitzondering. Laat je daar blad liggen, dan verstikt het gras en krijg je in het voorjaar kale plekken en schimmel. Blaas of hark het gras dus wel kaal, maar veeg het blad vervolgens niet naar de container, maar naar een hoek onder een heg of struik. Daar doet het precies wat je wilt: bodem beschermen en een egel een plek geven om te schuilen.
Wat moet nog wel echt gebeuren voor de vorst komt
Bewust wat rommel laten liggen is geen excuus om helemaal niets te doen. Een paar dingen kun je niet uitstellen zonder schade:
- Draai de buitenkraan dicht en haal de tuinslang eraf, anders bevriest het water in de leiding.
- Heb je een vijver, haal dan de pomp eruit en zet hem droog weg voor de winter. Hoe je zo'n vijver ooit hebt aangelegd, lees je terug in ons artikel over een vijver aanleggen.
- Kwetsbare potplanten en mediterrane soorten zoals olijfboompjes of oleander kunnen niet tegen vorst en moeten naar binnen of onder vliesdoek. Heb je juist voor een mediterrane tuin gekozen, dan is dit het moment waarop je die keuze terugbetaalt met wat extra werk.
- Zet tuinmeubelen droog weg of dek ze af, zodat hout en stof niet de hele winter in de regen staan.
Zo vind je de middenweg tussen netjes en wild
Je hoeft niet te kiezen tussen een showtuin en een ongemaaid veldje. De meeste ecologen adviseren een gedeeltelijke aanpak: ruim de paden en het gazon op, zodat je tuin nog bruikbaar blijft, maar laat bloembedden en de randen van de tuin met rust. Verdorde stengels van bijvoorbeeld coreopsis of sedum blijven overwinteringsplek voor insecten en leveren bovendien een mooi silhouet op zodra er rijp op ligt. Snoei ze pas in februari of maart weg, net voordat de nieuwe groei begint.
Een egelhuisje of een simpele bladhoop onder de heg kost een kwartier werk en een paar euro. Maak ook een klein gat van ongeveer 13 bij 13 centimeter onderaan de schutting, zodat egels tussen tuinen kunnen lopen op zoek naar voedsel en een partner. Dat laatste is minstens zo belangrijk als de slaapplek zelf, want egels hebben een flink territorium nodig en raken anders opgesloten in één tuin.
Dit is wat je er in april voor terugkrijgt
De winter is de proef. Een tuin die in oktober kaalgeschraapt is, start in het voorjaar met dode grond en weinig leven. Een tuin waar je bewust wat rommel liet liggen, barst in april juist van de insecten, en dat trekt op zijn beurt weer vogels aan die je border schoonhouden van rupsen en luizen. Het verschil zit niet in hoeveel werk je doet, maar in waar je het laat liggen. Sluit de kraan af, haal de vijverpomp binnen, en laat de rest van de tuin gewoon wat minder opgeruimd de winter in gaan. Je egel, en je tuin volgend jaar, zullen je dankbaar zijn.